Çeçenya ve Coğrafi Konumu

Sovyetler Birliği döneminde Çeçen-İnguş Otonom Cumhuriyeti, (9 Kasım 1991'de bağımsızlığını ilan ederek Çeçenya Cumhuriyeti-İçkeriya) adını alan bu ülke, 5 Aralık 1936 tarihinde kurulmuştur. Ancak, II.Dünya Savaşı'nda Çeçenler ve İnguşlar, Almanlarla işbirliği yaptıkları gerekçesiyle sürgün edilerek Cumhuriyet ortadan kaldırılmış, 9 Ocak 1957'de yeniden kurulmasına izin verilmiştir.

Kuzeyde Rusya Federasyonu'nun Stavropol Eyaleti (kray), kuzeydoğu ve doğuda Dağıstan Özerk Cumhuriyeti, batıda Kuzey Osetya Özerk Cumhuriyeti, güneyde Gürcüstan Cumhuriyeti ile çevrilmiştir. Yüzölçümü 19.300 km² (İnguşetya :2.000 km², Çeçenya:17.900 km²) , nüfusu bugün itibariyle (İnguşetya ile birlikte toplam olarak) 1.300.000 civarındadır. 17 yönetim birimine (rayon) ayrılmıştır. Sınırları içinde 3 şehir ve 3 tane de şehir tipinde yerleşim merkezi vardır. Çeçenya'nın başkenti Caharkhale (Grozni, Sunjkhale), İnguşetya'nın Başkenti Nazran'dır.

Kuzey Kafkasya'nın güneydoğu bölümünde bulunan Çeçenya Cumhuriyeti, Kafkas Sıradağlarının kuzey etekleriyle Terek Düzlüğü'nün (Nogay Stepi) güney kesimini kaplamaktadır. Güney sınırlarında bulunan Tebulos-Mta Dağının yüksekliği 4.494 metreye erişir. Bu dağ kil şistleriyle, porfirit ve diyabaz intruzyonlarından oluşmuştur. Terek dağları ile Terek Irmağı üzerinde Tereküstü Düzlüğü uzanır. Cumhuriyetin kuzey bölümü Terek Düzlüğü içindedir.

Yeraltı servetleri bakımından Çeçenistan Cumhuriyeti oldukça zengindir. Petrol ve yeraltı gazlarına hemen hemen her yerde rastlanır. Maden suyu kaynakları çoktur. Yapı gereçleri (kireç taşı, marn, alçı, kuvars kumu, kil) de boldur.

İklim bakımından Çeçenistan Cumhuriyeti büyük bir değişiklik gösterir. Kuzey bölümünde kara iklimi hakimdir. Yazlar sıcak olup uzun sürer. (Temmuz ayı sıcaklık ortalaması 25,5 °C, Ocak ayı ortalaması ise –4 °C). Kışlar ılık olup fazla kar yağmaz. Yeşillik süresi (vegetation) 233 gündür. Yıllık yağış tutarı 300- 450 mm 'dir. Dağ eteklerinde sıcaklık ortalaması ocakta –5 °C, Temmuzda 19- 22 °C , yağış tutarı 600- 700 mm , yeşillik süresi 220-224 gündür.

Akarsuları Cumhuriyeti doğu-batı doğrultusunda kesen Terek Irmağı havzasına bağlıdır. Ayrıca Terek'in büyük bir kolu olan Sunja Irmağı anılabilir. Sunja birçok kolların birleşmesinden meydana gelir. En büyük kolları buzul sularıyla beslenen Assa ve Argun Irmaklarıdır. Irmaklar önemli hidro enerjiye sahiptir. Akarsulardan sulama işlerinde de faydalanılır. Düzlüklerde ve dağlarda göller de vardır. En büyük gölü ülkenin güneydoğu ucundaki Kezenoyam'dır.

Terek Düzlüğünde verimli topraklar yanında kumluklar da vardır. Terek ve Sunja dağları çernozyomla kaplıdır. Çeçen düzlüğünde çernozyomla örtülü yerlerden başka, vadilerde alüvyonlara da rastlanmaktadır.

Bitki örtüsü bu toprak durumuna bağlıdır. Terek düzlüğünün güney kesimi ekime elverişlidir. Kuzey kesimi ise kumlu bir yarı çöl durumundadır. Terek vadisinde çayır bitkileri hakimdir. Terek düzlüğü ekim yapmaya da elverişlidir. Dağlık bölgelerde 1600- 2000 metre arasında geniş yapraklı ormanlar (ak gürgen gibi) yer alır. 1600-2000 metreden sonra ise Alp çayırları yetişir.

Dağ ormanlarında yaşayan hayvanlar arasında boz ayı, kurt, tilki, yaban domuzu, Kafkas orman kedisi vardır. Kuşlar arasında sülün ve bıldırcın önemli yer tutar. Terek düzlüğünde kemirgenler (tavşan, tarla faresi) ve sürüngenler yaygındır. Bunlardan başka çakal, karsak gibi hayvanlara da rastlanır.

Çeçenistan'ın büyük şehirleri Grozni, Gudermes, Malgobek'tir. Özellikle bağımsızlık ilanından sonra Rus nüfusunda azalma olmuştur. Çeçenistan eski Sovyetlerin en eski ve en büyük petrol bölgelerinden biridir. Bu bakımdan petrol endüstrisi gelişmiştir. Bundan başka, enerji kaynakları da işletilmektedir. Kimya, makina, maden ve besin endüstrisi de anılmaya değer.

Tarım alanında tahıl ekimi, bağcılık, bahçecilik ve hayvancılık başta gelir.

Bağımsız Çeçenistan'a doğru

1980'lerin sonlarında izlenen glastnost (açıklık) ve perestroika (yeniden yapılanma) politikaları ile Sovyetler Birliği hızlı bir çözülme sürecine girdi. Değişik Cumhuriyetlerde kurulan halk cepheleri bağımsızlık yönündeki talepleri dile getirdiler. Başta Baltık Cumhuriyetleri olmak üzere SSCB'ni meydana getiren birlik cumhuriyetleri sırayla egemenlik ve bağımsızlıklarını ilan etmeye başladı. 1990 yılında federasyonun kendisi de dahil olmak üzere hemen her özerk ve birlik cumhuriyeti egemenliğini ilan etmişti.
Çeçenistan'da toplumsal muhalefet Çeçen Ulusal Kongresi adı altında örgütlendi. 23-28 Kasım 1990'da toplanan Çeçen Ulusal Kongresi başkanlığına emekli General Cohar Dudayev seçildi. Kongrede "bağımsızlık, federasyon ve Kafkas Halkları Konfederasyonu" şeklinde üç aşamalı bir faaliyet programı benimsendi. Kongrenin baskıları sonucu Çeçen-İnguş ÖSSC Yüksek Meclisi 27 Kasım 1990'da egemenliğini ilan etti. Egemenlik Çeçen-İnguş toprakları üzerinde tüm hak ve yetkinin Çeçen-İnguş Cumhuriyeti'nde olduğu ve bu hak ve yetkilerin istenildiği biçimde kullanılabileceği anlamına geliyordu.

19 Ağustos 1991'de Gorbaçov'a karşı darbe girişimi olayların gelişimini hızlandırdı. Çeçen Ulusal Kongresi derhal darbeye karşı çıktı. Bu arada Rusya Federasyonu Parlemento Başkanı Boris Yeltsin, Rusya Federasyonu içindeki özerk cumhuriyetlerin egemenlik yolundaki çabalarını destekliyordu. Örneğin Tataristan konusunda bir açıklama yapan Yeltsin, "Ne kadar istiyorsanız o kadar egemen olabilirsiniz" diyerek egemenlik haklarının sınırı sadece o halkın kendisinin belirleyebileceğini açıklıyordu.

Yeltsin ayrıca cumhuriyetler ve federasyon arasındaki ilişkilerin yeniden belirlenmesi gerektiğinide savunuyordu. Ağustos darbesine karşı mevcut yönetimin etkin bir şekilde karşı çıkmamasını eleştiren Çeçen Ulusal Kongresi kısa sürede başkanlık ve meclis seçimlerinin yapılması gerektiğini savundu. 15 Eylül'de oluşturulan Hüseyin Ahmedov başkanlığındaki geçici yönetime iki ay içinde seçimleri yapmak üzere yürütme yetkileri devredildi.

6 Eylül 1991'de ÇUHK lideri Cahar Dudayev, parlamento ve kabineyi feshetti. Ekim 1991'de yapılan seçimlerde Cahar Dudayev devlet başkanlığına seçildi.

Dudayev'in Cumhurbaşkanlığı, Boris Yeltsin tarafından geçersiz ilan edilen 27 Ekim 1991 seçimleriyle yasallaştı.
1 Kasım 1991'de yeni Meclis Çeçenistan'ın bağımsızlığını ilan etti. Bu gelişmeler üzerine Yeltsin, 8 Kasım 1991'de Çeçenistan'da olağanüstü hal ilan etti. Ertesi gün de başkent Grozni'ye askeri birlikler gönderdi.

Herkesi silahlarını bırakmaya çağıran Yeltsin, grev hakkını ve ifade özgürlüğünü yasakladı. Aslında Çeçen Cumhuriyetinin ağımsızlığı 6 Eylül 1991'de III. ÇUHK kongresinde yeniden ilan edilmişti. Dudayev Rus emperyalizmine karşı Kafkasya halklarına genel seferberlik çağrısı yaptı ve insanları savaşa hazırlıklı olmaları konusunda uyardı. Ulusal ordu 5 bin askeri personel ve 60 bin gönüllüden oluşuyordu; demiryolları ve havaalanı Çeçenlerin kontrolü altındaydı.

Rusya parlamentosu Rutskoy ve Hasbulatov başkanlığındaki bir heyeti görüşmeler yapmak üzere Grozni'ye gönderdi. RSFSC Üst Konseyi ise acil oturum talebinde bulundu. Güç kullanılması durumunda ortaya çıkabilecek zincirleme tepkilerden kaçınmak için anlaşmazlığın siyasi yollarla çözümü amaçlanıyordu. Buna karşın Yeltsin askeri birlikler gönderdiyse de bunlar sorunu çözemedi ve Dudayev'in tutuklanması emrini duymamazlıktan geldiler.

Parlamentonun baskısı altında Yeltsin, Olağanüstü Hale son vermek ve askerleri geri çağırmak durumunda kaldı. Rusya parlamentosu, Çeçenistan sınırının bu ülkeye silah sokulması ve ülke dışına silah çıkarılması konusunda kontrol altında tutulmasını kabul etti.

Ekonomik ambargo

1991 Aralığında Çeçenistan'a mali ve askeri ambargo uygulandı; daha sonra ise petrol de ambargo kapsamına alındı. Rus ordusu, Çeçenistan'ın kendi topraklarına dahil olduğunu ileri sürdüğü Malgobek ve Sunji bölgelerini işgale hazırdı. Çeçenistan parlamentosu federal ordunun Çeçenistan'dan gitmesini talep ediyordu.

1993 Temmuzu sonunda Moskova Çeçenistan'ın özel özerk cumhuriyet statüsünü tanıdı. Dudayev ile İnguşetya Cumhurbaşkanı Ruslan Auşev, iki devlet arasında sınır bulunmayacağı konusunda anlaştı.

Dudayev Çeçenistan'ın 12 Aralık 1993 tarihinde yapılacak olan Rusya Federasyonu'nun yeni anayasa ve parlamento seçimlerine katılmayacağını açıkladı. Rusya Federasyonu buna, Çeçenistan'ı Federasyon'un bir üyesi olarak yeni anayasaya katarak tepki gösterdi. Dudayev bunu bir provokasyon olarak tanımladı. Federasyonun Etnik İlişkiler Komitesi Başkanı Şahray ise Çeçenistan'ın seçimleri reddederek anayasayı ihlal ettiğini açıkladı. Dudayev federasyonla konfederatif ilişkiler kurmayı kabul etti. Fakat bu reddedildi ve Yeltsin 12 Aralık 1993 seçimleri öncesinde Çeçenistan sınırının belirlenmesini ve kontrol altına alınmasını emretti.

Tam bir yıl sonra, 11 Aralık 1994'de Yeltsin ve savunma bakanı Graçev Çeçenistan halkına karşı geniş kapsamlı bir soykırım operasyonu başlattı. Başkent Grozni'yi ve komşu köyleri ahalisiyle birlikte yıkmak için savaş uçakları ve ağır silahlar kullanıldı.

www.kafkas.org.tr ve www.kafkasfederasyonu.org'dan alınmıştır.