Adıgey Cumhuriyeti

Adığey Cumhuriyeti'nin yüzölçümü, son duruma göre 7.800 km²'dir. Adığey Cumhuriyeti, 27 Temmuz 1922'de "Adığe Çerkesleri Özerk Bölgesi" (oblast) adıyla kuruldu. Sonra, şimdiki adını aldı. İlk kurulduğunda yüzölçümü 2.645 km² idi, yaklaşık olarak şimdiki Oktiyabrski, Teuçej, Kras¬nogvardeysk, Şogen ve Koşhabl ilçeleri (rayon) topraklarını kapsıyordu. İlk başkenti Tohtomukay köyü idi. 1926'da 112.800 olan toplam nüfusun yüzde 45'i Adığe (50 bin), yüzde 25,8'i de Rus (29 bin) idi. Daha sonra başkent, Krasnodar oldu. 1937'de Krasnodar Eyaleti (kray) kurulup, Krasnodar kenti eyalet merkezi olunca, Adığe ÖB'nin merkezi Maykop'a (Mıyekhuape) taşındı. Dolayısıyla, şimdiki Giaginsk (Cece) ilçesi ve Maykop kentsel bölgesi Adığe ÖB topraklarına katıldı. Krasnodar Barajı'nın kurulması ve 13 köyün sular altında kalması üzerine Maykop'un güneyindeki bölüm (şimdi Maykop ilçesi) Adığe ÖB'ne eklendi. Böylece Adığelere, geleceğe yönelik ekonomik gelişme olanağı sağlanmak istendi. Ancak, Adığe nüfus oranı yaklaşık beşte bire düştü (1989'da yüzde 20,6). Buna karşılık Rus nüfus oranı yüzde 70'i geçti. Rus nüfus, sanayileşmeye bağlı olarak da arttı. Adığe ÖB, böylece eski Şapsığ Ulusal İlçesi (1922-1941) ile sınırdaş oldu.

Adıgey Cumhuriyeti İlçeleri

1. Oktiyabrski İlçesi
Krasnodar'ın güneyinde ve Krasnodar Barajı'nın batısındadır. Nüfusu Rus, Bjeduğ ve Şapsığlardan oluşmuştur. İlçenin ortalarından geçen Krasnodar-Anapa yolunun bulunduğu şerit, Rus yerleşim alanıdır. Burada Rus Yablonovski ve Enem kasabaları vardır. Daha batısı Şapsığ yöresi olup Afıpsıp, Panehes, Pseytuk, Haştuk ve Natuhay köyleri bulunur. Rus yerleşim alanının doğusunda Oktiyabrski (Tehu¬tamıkhuay) ve Şınciy gibi Bjeduğ köyleri bulunur. Bjeduğ yerleşimleri, doğudaki Tewuçuej ilçesinde de yoğunlaşarak sürer. Oktiyabrski, aynı zamanda ilçe merkezidir.

2. Tewuçuej İlçesi
İlçe toprağı, Krasnodar Barajı'nın inşa edilmesiyle çok küçülmüştür. Baraj nedeniyle yerinden kaldırılan nüfus, yeni oluşturulan ve özel kent yönetimi olan Tevçejsk (Tewuçuejkale) kentine yerleşmiştir. Dünya Çerkes Birliği Başkanı Prof. Abu Şhalaho'nun verdiği bilgiye göre, Tevçejsk'in yaklaşık 12 bin nüfusunun 8 bini Adığe, 4 bini de Rus'tur. İlçede, Krasnodar Barajı'nın batı kıyısındaki Lhewstenhable kasabası yanında, Ponejıkhuay ve Tewuçuejhable de önemli köylerdendir. Baraj kurulmadan önce, Oktiyabrski ve Tewuçuej ilçesindeki Bjeduğ köyleri şunlardı: Penejukhuay, Gotlukhuay, Voçepşıy, Pçıhal'ıkhuay, Khunçıkhohabl, Khazanıkhuay, Askhelay, Lakhışıkhuay, Şınciy, Kozet, Tığuruğoy, şıhançerıyehabl ve Tlostenhabl idi. İlçe merkezi, Tewıçejsk kentidir.

3. Krasnogvardeysk İlçesi
Merkezi, Krasnodar Barajı'nın doğusundaki Krasnogvardeysk köyüdür. İlçede dört Adığe köyü bulunmaktadır: Ç'emguy lehçesinde konuşan Cambeçıy, Ademıy ve Hatikhuay köyleri ile, Kuban Khaberdey lehçesinde konuşan Wılap (Ulyap) köyü. İlçe merkezi ile öteki köyler, Rus yerleşimleridir. Dolayısıyla nüfus çoğunluğu Rus kökenlidir. Adığece konuşan, Ermeni kökenli Bjeduğhabl köyü de bu ilçededir.

4. Şogen (Şogenovski) İlçesi
Labe Irmağı'nın sol kıyısındaki iki ilçeden kuzeyde olanıdır. İlçe merkezi Şewcenhabl (Şogenhabl) (1958 öncesinde Hakurınehabl) köyü, Kafkasya'daki tek Abzah köyü olup ilkin 1855'te, ikinci kez ise 1862'de kuruldu. Köyde Abzah lehçesi konuşulur. Farz Irmağı kıyısındadır. Şogenhabl'ın bir mahallesi durumuna gelen Mamhığ köyünde ise, Ç'emguy lehçesi konuşulur. Bu köy dışında, Hatıjıkhuay, Pşızov, Khabehabl ve Cırakhey da birer Ç'emguy köyüdür. İlçenin batı bölümünün nüfusu Rus'tur. Adığey Cumhuriyeti'nin Krasnogvardeysk, Şogen ve Koşhabl ilçeleri, Adığe dilinin Ç'emguy lehçesiyle konuşurlar. Adığey Cumhuriyeti edebiyatının temelini atan üç kişiden ikisi Tsey İbrahim (1890-1936) ve Hatho Ahmed (1901-1937) Şogen ilçesinden; üçüncü yazar Ç'eraşeTembot (1902-1988) da Koşhabl ilçesindendir. Adığey Cumhuriyeti edebiyat dilinin Ç'emguy lehçesine dayanmasında, Ç'emguy dil yöresinden yetişen bu üç güçlü yazarın belirleyici etkisi olmuştur. (Bu üç yazardan ilk ikisi Abzah, Ç'eraşe Tembot ise Khaberdey kabilesindendir). Bu üç yazardan önce, Adığe yazı dili, Şapsığ lehçesine dayanıyordu. Şogen (Şevcen) ilçesinde "Şovgenovskiy Gos. Zakaznik" adlı büyük bir "Şogen Devlet Doğa Koruma ve Geliştirme Alanı" oluşturulmuştur.

5. Koşhable İlçesi
İlçe merkezi Koşhable köyü, bir Kuban Khaberdey köyü olup Labe Irmağı'nın batı kıyısındadır. Ünlü yazar Ç'eraşe Tembot bu köyde doğmuştur. Bu ilçeye bağlı olan köylerden Leşepsın (Bleçepsin) ve Fedz (Hedz) Kuban Khaberdey; Haç'emzıy ve Yecerıkhuay köyleri ise Ç'emguy köyüdür. Haç'emzıy 1862'de kuruldu. Düzce'deki Haç'emzıy (Köprübaşı Ömer Efendi) köyünün ise, reformlara karşı gelip göç edenlerce kurulduğu anlaşılmaktadır. Öbür K'emguy köyü Yecerıkhuay, 1866'da kuruldu. İlçenin batısı, Rus yerleşim alanıdır.

6. Giaginski (Cace) İlçesi
Merkezi Giaginskaya olan bu ilçede Adığe köyü yoktur. Novıy, Dondukovskaya ve Sergiyevskoye başlıca Rus köyleridir.

7. Maykop İlçesi
Adığey Cumhuriyeti'nin güney kesimindedir. İlçe merkezi Tulski kasabasıdır. Güneye doğru sıralanan yerleşimlerden Şuntuk, Kamennomostskiy, Hamışki ve Guzeripl (Ğdzerıplhl) birer Rus yerleşimi; Abadzehskaya, Dages¬tanskaya ve Dahovskaya ise, birer kazak köyüdür (stanitsa). Görüldüğü gibi, köy adları çoğunlukla Adığecedir, ancak ilçede henüz bir Adığe yerleşimi yoktur. Bütün bu köyler birer dağcılık, kampçılık ve su sporları merkezi durumundadır. Eşsiz güzellikte bir doğa, şifalı sular ve temiz havası ile buraları, Adığe ülkesinin gelecekteki zenginlik kaynaklarını oluşturmaktadır. Buralarda, daha aşağıda değinileceği gibi, kısa ve uzun mesafeli turistik turlar düzenlenmektedir.

Adıgey Cumhuriyeti'nin Nüfusu ve Şimdiki Yönetim Biçimi

Adığey Cumhuriyeti'nin nüfusu, 1989 nüfus sayımı resmi olmayan sonuçlarına göre 475 bindir. Bunun sadece 98 bini (%20,6) Adığe, gerisi ise Rus (% 70'ten çok), Ukraynalı, Ermeni, Tatar, vb.dir. Adığe yerleşimleri Oktiyabrski, Tewuçuej, Krasnogvardeysk, Şogen ve Koşhabl ilçelerindedir. Öbür ilçelerle Koşhabl, Şogen, Krasnogvardeysk ve Oktiyabrski ilçelerinin önemli bölümleri Rus yerleşim alanıdır.

Adığey Cumhuriyeti'nde, toplam Adığe köyü sayısı 43'tür; ortalama köy nüfusu 1500-2000 dolayında değişmektedir. Gorbaçov'dan önce, Adığe ekonomisi, SSCB'nin geri kalmış kesimlerinden birini oluşturuyordu; ki halen de öyledir. Bu nedenle, Adığe kültürü, daha çok folklorik özellikleri ve köy yaşamını yansıtır bir biçimdedir. Adığelerin ekonomik geri kalmışlığı ve Rus kentli kesime göre yoksulluğu; Rus-Adığe kaynaşmasını ve özümlemeyi de yavaşlatmıştır. Daha çok kentlerde yaşayan Rus nüfus, teknik kadroları ve modern sınai işgücünü oluşturmaktadır. Ancak, özerklik gereği, bir kesim Adığe nüfus, kentlerdedir; yönetsel ve kültürel görevler üstlenmiştir. Bu kesimin ekonomik durumu, köydekilerden iyidir. Adığe yazar ve sanatçılarının değerli araştırmaları ve yapıtları günümüze kalmıştır. Bunlar, Adığe toplumu için övünç kaynağı oluşturmaktadır. Eski köy yaşamının ve modern tarım ekonomisine geçiş yapılamamasının doğal bir sonucu olarak, feodal-ataerkil ilişkiler, örneğin büyük aile, bir ölçüde de olsa, varlığını korumuştur. (Türkiye köylerinde bile büyük aile, kaynana ve görümce pek istenmezken; Adığe halk şarkılarında, gelin, "uğurlu bir kaynana" ve "altın kalpli bir görümce" istemektedir). Geleneksel ilişkilerin yaşaması, dostluk, dayanışma ve akrabalık kurumlarının çok güçlü kalmasını da sağlamıştır. Bu da, kendi köy çerçevesinde halkın mutlu olmasına yardımcı olmaktadır.

Dağ Turları ve Turistik Yerler

Adığey Cumhuriyeti'nde, güneydeki Maykop ilçesinde ve çevresinde kısa ve uzun mesafeli dağ turları düzenlenmektedir. Tur güzergahlarında çeşitli konaklama ve kamp yerleri vardır.

Maykop ilçesinde, dağ gezintileri ve yürüyüşleri biçiminde düzenlenen dört ayrı tur bulunmaktadır.
1. Adığey Cumhuriyeti'nden Kardeniz'e Yürüyüş: 6 gün sürmekte ve 76 km yürünmektedir. Maykop'tan Kamennomostski öyüne gelinmekte, sonra Laga-Naki (Leğo-Nakhe) çayırlarına ulaşılmaktadır. Burada konaklama yapıldıktan sonra; sırasıyla Azışski, Abadzexski ve Ostenski geçitleri geçilmekte, Tsitse Irmağı vadisindeki konaklama ardından; Maykopski geçidi yoluyla Pşeha Irmağı vadisine ulaşılmakta ve Vodapadni'de konaklama yapılmaktadır. Sonra Kıyıboyu Şapsığe'ye geçilmekte, Çugursan ve Çerkesski geçitleri yoluyla Karadeniz'e dökülen şahe Irmağı vadisine ulaşılmakta, sırasıyla Babuk-Avul ve Soloh-Avul'da konaklama yapıldıktan sonra, Soçi kuzeyindeki Dagomıs'ta (dağemıs) tur tamamlanmaktadır. Yürüyüş sırasında güzel yerler, bu arada Kıyıboyu Şapsığe-Adığey Cumhuriyeti sınırlarındaki Huko Gölü de görülmektedir.

2. Batı Kafkas Turu: 5 gün süren ve 65 km olan bu tur, Maykop, Kamennomostski (Hacekhu) - Ğozeriplh - Armiyanski Geçidi - Fışt - Beloreçenski ve Çerkesski geçitleri - Babuk - Avul ve Soloh - Avul yoluyla Dagomıs'ta sona ermektedir. Bu gezi boyunca Ğozeriplh'in batısındaki Partizanskaya çayırlığı, Oşten-Fiş buzulları, Huko Gölü, vb. güzellikler görülebilmektedir.

3. Maykop'tan Karadeniz'e Yürüyüş: 7 gün ve 94 km süren bu tur, Maykop - Lago-Naki - Tsitse Irmağı - şpalorez Köyü - Hak'uçü Deresi Vadisi - Marino ve Kirov (Thağepş) köyleri - Lazarevsk güzergahını izlemektedir.

4. Kafkasların Ön Eteklerinde Atlı Gezinti: 8 gün süren ve 158 km yol katedilen bu tur, Kamennomostski'nin doğusundaki Pobeda köyünden başlamakta, doğuya gidilerek Farz suyu geçilmekte ve Gavrışeva çayırlığında konaklama yapılmaktadır. Ardından, Gubs çayı vadisinden güneye dönülmekte ve Pseçbek vadisi yoluyla Gurmay tepesi önünde konaklama yapılmaktadır. Buradan kuzeydeki Kizinka deresi vadisine ulaşılmakta, vadi boyunca doğuya gidilerek, vadinin kuzey yanındaki Dolmenler çayırına varılmaktadır. Sonra, tur tamamlanarak geri dönülmektedir. Yolculuk, bu kez güneye doğru sürmekte, Hodz Irmağı'nın kaynağı yanındaki Kunski çayırlığında konaklanmakta, güneydeki Büyük Thaç tepesine (2.368 m.) doğru bir tur yapıldıktan sonra, Sahray Irmağı vadisi boyunca batıya gidilmekte, Dah suyu ağzı yakınındaki Üst-Sahray köyünde konaklama yapıldıktan sonra, Şuşuk vadisi boyunca kuzeye gidilerek "Romantika" adlı tur başlangıcı yerine dönülmektedir.

Bu geziler sırasında buzullar, kaynaklar, göller, özellikle Huko Gölü gibi güzel yerler görülebilmektedir. Özellikle, bu gezintiler, kamp yaşamına ve dağcılığa meraklı kişiler ve gençler açısından ilgi çekicidir.

Bunun dışında, Adığey Cumhuriyeti'nde, turistik açıdan görülebilecek yerlerden bazıları ve özellikleri şunlardır:

AFIPSIP - En batıda, Şapsığ yöresinde olup Adığe ÖB'nin ilk yöneticisi Şhançeri Hahurate'nin (1883-1935) anıtı bulunmaktadır. Yanında, güzel görünümlü Şapsığ Baraj Gölü vardır.
ŞAPSIĞ (Şapsugskoye) ve OKTİYABRSKİ BARAJ GÖLLERİ - Afıpsıp ve Oktiyabrski köyleri yanında dinlenme yeridir.
TEWUÇUEJHABL - Adığe halk şairi Tewuçuej Tsığue'nin (1855-1940) anıtı ve müzesi buradadır.
ŞOGENHABL - Eski adı Hakurınehabl olan Abzah köyü. Adığe devrimci Şogen Mos'ın ve Sovyetler Birliği Kahramanı ünvanlı şair Andırhuaye Huseyn'in (1921-1942) anıtları, Andırhuay Müzesi vardır.
KARASNOGVARDEYSK KÖYÜ - İ.Ö. VIII-VII. yüzyıllara ait (2.800 yıllık) Adığe kenti mezar kalıntıları.
KAMENNOMOSTSKİ- Adığey Cumhuriyeti'nin Maykop ilçesinde, İ.Ö. 3000 yılı sonlarından kalma (4 bin yıldan uzun bir zamandan kalma) "Meşoko" Maykop Kültürü kalıntıları.
HAMIŞ (Hımışki) - Köye 15 km mesafede, "Hörgüçlü Yaban Öküzü Parkı".
GUZERİPL (Ğozerıplh) - "Kafkas Doğa Koruma Alanı Müzesi".
LAĞA-NAKİ (Lego-Naki) - Alp çayırları yakınında güzel manzaralar.
HUKO GÖLÜ - Olağanüstü güzel manzara. Buradan şahane dağ panaroması izlenebilir. Burası, batıdaki Avtl tepesi ile doğudaki Huko tepesi arasındadır. Psış'uape Irmağı kaynağı yakınındadır. Gölün alt yanında, Kıyıboyu Şapsığhe'nin emsalsiz güzellikteki "Golovinski Cumhuriyet Doğa Koruma Alanı" (zakaznik) uzanır.

Adığey Cumhuriyeti'nin öteki yerlerinde de, burada sayılamayacak çoklukta ve güzellikte gezilebilecek yerler vardır. Bu arada, zengin Adığe mutfağı; bölge, köy ve kabileye göre çeşitlilik göstermektedir. Adığe mutfağı, doğal kır bitkilerine de yer vermektedir.

“Dünden Bugüne Kafkasya” kitabından ve www.kafkasfederasyonu.org'dan alınmıştır.